نگاهی به رمان «دکتر پویان» نوشتۀ «میم دال»

۳-خوانش جامعه‌شناختی و نقد روشنفکری در رمان “دکتر پویان”

رمان *دکتر پویان* نه فقط بازنمایی ذهن فروپاشیدۀ یک روشنفکر، بلکه تصویری از جامعه‌ای است که ساختارهای فرهنگی و علمی‌اش به مرحلۀ پوسیدگی رسیده‌اند. نویسنده از خلال زبان و روان شخصیت اصلی، نظام‌های قدرت را افشا می‌کند؛ دانشگاه، رسانه، نقد، و حتی خود زبان، در این اثر ابزار سلطه‌اند. در اینجا، دانش و عقلانیت دیگر نیروهای رهایی‌بخش نیستند، بلکه همچون زنجیرهایی پنهان بر دست و پای انسان عمل می‌کنند.

– «نهاد دانشگاه؛ از دانایی تا بوروکراسی»

یکی از اصلی‌ترین صحنه‌های اجتماعی رمان، نهاد دانشگاه است؛ جایی که باید محل تولید دانش و آزاداندیشی باشد، اما در رمان به نهادی بوروکراتیک و فاسد تبدیل شده است. دکتر زربافت، رئیس دانشکده، نماد همین نظام است: انسانی ظاهرالصلاح، سیاست‌ورز و فرصت‌طلب که با جملۀ تکراری «من صلاح تو را می‌خواهم، دکتر!» چهرۀ پدرسالارانۀ قدرت را نمایان می‌کند.

در یکی از صحنه‌ها، پویان در اتاق خود نشسته و در ذهنش با رئیس سخن می‌گوید:

«صلاح من این است که ننویسم؟ که نفهمم؟ که مثل شما از واژه‌ها برای پنهان کردن حقیقت استفاده کنم؟»

در این گفت‌وگو، دانشگاه نه مکانی برای روشنگری، بلکه کارخانه‌ای برای بازتولید اطاعت است. استادان به جای نقد، در پی حفظ موقعیت خویش‌اند؛ دانشجویان به جای آموختن، در پی مدرک. چنین تصویری از دانشگاه، خواننده را به یاد نقد تند بوردیو از «سرمایۀ نمادین علم» می‌اندازد؛ جایی که دانایی به کالایی قابل معامله بدل می‌شود.

پویان در ظاهر با این سیستم می‌ستیزد، اما رمان نشان می‌دهد که او نیز درون همان ساختار گرفتار است. زبان و تفکرش هنوز در چارچوب دانشگاهی عمل می‌کند. این تناقض، استعاره‌ای از وضعیت روشنفکر ایرانی است که حتی در شورش خود، از سلطۀ گفتمان رسمی نمی‌گریزد.

– «روشنفکر بی‌عمل و جامعه‌ی بی‌فکر»

یکی از بن‌مایه‌های اصلی رمان، شکاف میان روشنفکر و مردم است. پویان از جامعه بیزار است و خود را برتر از توده می‌داند. در عین حال، از همین انزوا رنج می‌برد. در بخشی می‌گوید:

«مردم دنبال نان‌اند، من دنبال معنا. اما نان بیشتر دوام دارد تا معنا.»

این جمله تضاد میان روشنفکری انتزاعی و زندگی روزمره را آشکار می‌کند. پویان، دانای بی‌کنش است؛ در مقابل، مردم کنش‌‌گرای بی‌اندیشه. رمان در این رویارویی، هر دو سوی شکاف را نقد می‌کند: روشنفکری که از مردم جدا شده و مردمی که اندیشیدن را به حاشیه رانده‌اند.

در این معنا، دکتر پویان ادامۀ همان دغدغه‌ای است که جلال آل‌احمد در «در خدمت و خیانت روشنفکران» طرح کرد: روشنفکر ایرانی یا در خدمت قدرت است یا در انزوا، و در هر دو حالت، از جامعۀ واقعی فاصله دارد. پویان نیز دقیقاً در همین برزخ قرار دارد؛ از قدرت می‌گریزد اما با جامعه نیز پیوندی ندارد.

– «فسادِ نهادی و بحران اخلاقی»

جامعۀ پیرامون پویان به‌شدت دچار بحران اخلاقی است. از روابط استاد و دانشجو گرفته تا مناسبات خانوادگی، همه‌چیز آلوده به دروغ و منفعت‌طلبی است. او در یادداشت‌هایش می‌نویسد:

«همه چیز بوی فساد می‌دهد؛ از کلاس درس تا خانه‌ها، از واژه تا وجدان. انگار اخلاق هم مقاله‌ای است که باید برای چاپ تنظیمش کرد.»

این نگاه تلخ، از سطح شخصی فراتر می‌رود و به نقد ساختاری می‌رسد. در جهان پویان، حتی اخلاق و حقیقت، کالایی‌اند که در نظام نمادین جامعه خرید و فروش می‌شوند.

نویسنده با زبانی کنایه‌آمیز نشان می‌دهد که چگونه ارزش‌های فرهنگی به ظواهر بی‌محتوا بدل شده‌اند. در این فضا، جنون پویان نوعی واکنش است؛ واکنشی عصیان‌گر در برابر جهانی که دروغ را به پایه و هنجار و راستی را به نادانی بدل کرده است.

– «زبان رسمی به‌مثابه ابزار قدرت»

یکی از برجسته‌ترین جنبه‌های جامعه‌شناختی رمان، توجه به نقش زبان در بازتولید سلطه است. زبان رسمی دانشگاهی، زبانی «بی‌خطر» است؛ زبانی که می‌خواهد نظم را حفظ کند و از هر آشفتگی بپرهیزد. پویان اما این زبان را می‌شکند، واژه‌ها را از جای خود می‌کَند و ساختار نحو را درهم می‌ریزد.

او در گفت‌وگو با همکارش می‌گوید:

«زبان شما بی‌دندان است. گاز نمی‌گیرد، فقط می‌لیسد. زبان من باید زخم بزند.»

و این، خلاصه‌ی رویکرد رادیکال نویسنده به زبان است. شکستن نحو، در واقع شکستن نظم قدرت است. از این دید، رمان را می‌توان متنی ضدساختار دانست؛ نوعی مقاومت زبانی در برابر قدرت نمادین.

با این حال، همین زبان مقاومت نیز به بن‌بست می‌رسد. زیرا پویان می‌داند که حتی واژه‌هایش نیز در چارچوب همان نظام، معنا گرفته‌اند. به تعبیر فوکو، هیچ گفتاری بیرون از گفتمان وجود ندارد. از این رو، تلاش راوی برای رهایی از زبان رسمی، خود به شکلی دیگر از جنون تبدیل می‌شود.

– «تضاد طبقاتی و فروپاشی هویت اجتماعی»

در کنار نقد نهادهای فرهنگی، رمان به تضاد طبقاتی نیز اشاره دارد. رابطۀ پویان و برادرش میثم، نمونۀ روشنی از این تضاد است. میثم نمایندۀ طبقۀ متوسط شهری است که در پی رفاه و ثبات است؛ در حالی که پویان درگیر دغدغه‌های انتزاعی و فلسفی است. این تقابل، انعکاسی از شکاف میان نظریه و کنش، روشنفکری و زندگی روزمره است.

در گفت‌وگویی میان آن دو، میثم به برادرش می‌گوید:

«تو با کلمات زندگی می‌کنی، من با نان. ببین کدام‌مان دوام می‌آوریم.»

و پویان پاسخ می‌دهد:

«تو زنده‌ای، اما نمی‌دانی چرا؛ من می‌دانم، اما نمی‌توانم زنده بمانم.»

این دوگانگی و تضاد، تراژدی وجودی روشنفکر ایرانی است که آگاهی‌اش او را از جامعه جدا کرده است.

– «جامعه به‌مانند آینۀ ذهن»

در نهایت، «دکتر پویان» جامعه را نه از بیرون، بلکه از درون ذهن راوی به نمایش می‌گذارد. جامعه در این رمان نه مجموعه‌ای از انسان‌ها، بلکه شبکه‌ای از گفتارها، روابط قدرت و ارزش‌های واژگون است. از همین رو، مرز میان فروپاشی فردی و اجتماعی از میان می‌رود و جنون پویان، جنون جامعه است.

در پایان رمان، او در یادداشت آخرش می‌نویسد:

«شاید من دیوانه‌ام، شاید هم دنیا. چه فرقی می‌کند، وقتی هر دو یک زبان داریم؟»

این جملۀ پایانی، عصارۀ دیدگاه جامعه‌شناختی نویسنده است. جنون دیگر ویژگی فردی نیست، بلکه نتیجۀ زیستن در جامعه‌ای است که در آن، حقیقت و دروغ یک زبان یافته‌اند.

نتیجه‌گیری تطبیقی و جایگاه رمان در ادبیات روشنفکری ایران

رمان «دکتر پویان» در امتداد سنتی نوشته شده که از «بوف کور» صادق هدایت آغاز می‌شود و تا آثار پسامدرن امروز ادامه دارد؛ سنتی که در آن، «خود» روشنفکر ایرانی در مرکز بحران معنا، زبان و هویت قرار می‌گیرد. اگر هدایت با ذهنی کابوس‌زده، زوال انسان ایرانی در آستانه مدرنیته را به رخ کشید، «میم دال» در «دکتر پویان» فروپاشی روشنفکری در دل مدرنیتۀ مصرفی و آکادمیک را نشان می‌دهد؛ روشنفکری که از دانایی خسته و از جهل بیزار است، اما در هیچ‌کدام آرام نمی‌گیرد.

– «از بوف کور تا دکتر پویان: تحول روشنفکر دیوانه»

مقایسه‌ی «دکتر پویان» با «بوف کور»، تفاوت زمانه و جهان‌بینی را آشکار می‌کند. راوی هدایت از «چیزی درونش» می‌گریزد و به وهم و مرگ پناه می‌برد؛ در حالی که پویان در جهانی بیرونی‌تر گرفتار است؛ جهانی از دانشگاه‌ها، مقاله‌ها، جلسات علمی و واژه‌های بی‌جان.

راوی بوف کور در جست‌وجوی معنا در دل بی‌معنایی است، اما پویان با آگاهی از بی‌معنایی به زیستن ادامه می‌دهد. او نه به‌طور کامل دیوانه است، نه کاملاً دانا؛ بلکه در مرز این دو، میان نظریه و زندگی، مدام در نوسان است. این نوسان، جوهرۀ روشنفکری معاصر است.

در «یادداشت‌های زیرزمینی» داستایوفسکی هم، شخصیت اصلی، مردی است از فرط آگاهی و خودتحلیل‌گری فلج شده. «دکتر پویان» در راستای همین سنت روان‌کاوانه، چهره‌ای ایرانی از «انسان زیرزمینی» ارائه می‌دهد؛ انسانی که با داناییِ بیش از حد خود، همه‌چیز را فرو می‌پاشاند. از اخلاق تا عشق، از جامعه تا خویشتن. اما تفاوت مهم آن است که پویان در جامعه‌ای زندگی می‌کند که دانش و عقلانیتش ظاهری و نمایشی است. او در برابر فرهنگی می‌ایستد که در آن «فکر کردن» به شعار بدل شده است.

– «روشنفکری در عصر پساایدئولوژی»

در دوران مدرن اولیه، روشنفکر نقشی انقلابی داشت؛ صدای اعتراض، وجدان بیدار جامعه. اما در جهان امروز و در روایت دکتر پویان، روشنفکر دیگر دربردارندۀ حقیقت نیست، بلکه بخشی از نظام تولید معنا و قدرت است.

پویان درون همان سیستمی است که نقدش می‌کند؛ او علیه فساد دانشگاه سخن می‌گوید، اما از بودجۀ دانشگاه دست‌‌مزد می‌گیرد؛ علیه نظام «مقاله‌نویسی»‌ می‌نویسد، اما خودش نیز می‌نویسد. این پارادوکس، نشان می‌دهد که روشنفکر امروز، نه بیرون از قدرت بلکه در دل آن زیست می‌کند.

از این دید، «دکتر پویان» را می‌توان متنی پساایدئولوژیک دانست؛ متنی که به جای دعوت به انقلاب یا اصلاح، تنها وضعیت را تشریح می‌کند. تشریحی بی‌رحم، آگاهانه و گاه نومیدانه. در جهانی که همه‌چیز در سطح تصویر و زبان اتفاق می‌افتد، روشنفکر دیگر کنش‌گر نیست، بلکه تماشاگر فروپاشی خویش است.

– «زبان به‌مانند تاریخ شکست»

در پایان رمان، وقتی پویان دیگر توان نوشتن ندارد و دفترش را می‌بندد، در واقع نماد پایان زبان روشنفکری را به نمایش می‌گذارد. نوشتن برای او دیگر ممکن نیست، زیرا واژه‌ها اعتماد خود را از دست داده‌اند. همان‌گونه که خودش می‌گوید:

«هرچه نوشتم، دیواری شد میان من و معنا. شاید سکوت، آخرین واژه‌ی راستین باشد.»

در این‌جا، نویسنده مرز میان ادبیات و سکوت را می‌سنجد. زبان علمی و عقلانیِ دانشگاهی، به بن‌بست رسیده است و تنها زبانی که باقی می‌ماند، زبان شکسته، استعاری و شاعرانه است؛ زبانی که هنوز توان لمس رنج انسان را دارد.

از این رو، «دکتر پویان» نه صرفاً نقد روشنفکری، بلکه مرثیه‌ای برای واژه است. زبان در این رمان به تاریخ شکست روشنفکری بدل می‌شود.

– «فروپاشی معنا و تولد امر تراژیک»

جنون پویان در نهایت به نوعی «تراژدی روشنفکری» می‌انجامد. تراژدی نه به معنای شکست بیرونی، بلکه به معنای آگاهی از شکست. او می‌داند که تلاشش بی‌ثمر است، اما همچنان می‌نویسد. همین پایداری در نوشتن، جنبۀ اخلاقی اثر است؛ اخلاقی نه بر پایۀ ایمان، بلکه بر پایۀ آگاهی.

در این‌جا می‌توان رد پای کامو را دید: انسان پوچ‌گرا که با آگاهی به بی‌معنایی جهان، باز هم به زندگی تن می‌دهد. پویان نیز چنین است؛ دانایی برایش جنون‌آور است، اما دست از اندیشیدن برنمی‌دارد. جنون او، نوعی مقاومت است در برابر فراموشی.